featured_header_zoonews.jpg

20 jaar gedragsonderzoek bij mensapen

Uniek onderzoek bij bonobo’s Planckendael

Planckendael viert twintig jaar onderzoek naar het gedrag van deze bedreigde mensapen. Tegen 2015 wil Planckendael haar wetenschappelijk bonobo-onderzoek aanzienlijk uitbreiden. “Dit onderzoekswerk is nu nergens ter wereld mogelijk”, vertelt Zjef Pereboom, manager van het Centre for Research & Conservation (CRC), de onderzoeksafdeling van ZOO Antwerpen en Planckendael. “De steun van de Vlaamse overheid is onontbeerlijk. Hiermee financieren we onze wetenschappers en de onderzoeksprojecten in ZOO Antwerpen, Planckendael, maar ook in de natuur in De Zegge, Kameroen, Brazilië, e.a.”.

Om Vlaanderen te profileren als innovatieve regio zet minister van Innovatie en Wetenschapsbeleid Ingrid Lieten in op toponderzoek. “In de komende jaren zal de onderzoeksafdeling van Planckendael en de ZOO zich onder meer richten op het gebruik van de nieuwste technologieën in genetisch onderzoek. Daarnaast willen ze onderzoeksprojecten opzetten om onze kennis te vergroten over leerprocessen, cognitie en intelligentie van dieren en om de gevolgen van veroudering bij dieren te bestuderen. Die gegevens kunnen bovendien relevant zijn voor ons inzicht in de effecten van veroudering bij mensen. Van deze inzichten kunnen ook andere onderzoeksinstellingen in ons land en daarbuiten meegenieten”, zegt Ingrid Lieten.

Naast het bonobo-onderzoek wordt de steun van de Vlaamse overheid ook gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek naar andere diersoorten in dierentuinen en in de vrije natuur. Enkele voorbeelden daarvan zijn studies naar de manier waarop goudkopleeuwapen gebruik maken van hun omgeving en wat we daaruit kunnen besluiten om deze dieren te beschermen. Verder onderzoekt men ook de partnerkeuze bij monniksgieren om zo hun voortplanting te handhaven en bekijkt men wat de rol van gorilla’s kan zijn in het herstel van regenwouden.


Planckendael scoort als wereldwijde autoriteit op vlak van bonobo-onderzoek

2012-11-Planckendael-bonobo180Met enthousiasme coördineert de KMDA (Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde van Antwerpen, waaronder ZOO en Planckendael) al 25 jaar het Europese kweekprogramma van de bedreigde bonobo’s en beheert ze wereldwijd het stamboek. In 1992 opende Planckendael een speciaal verblijf voor bonobo’s waar men het gedrag van deze mensapen nog steeds bestudeert. Inmiddels zijn we twintig jaar verder en heeft het onderzoek in Planckendael een belangrijke bijdrage geleverd aan de basiskennis over bonobo’s.
Coalitievorming, dominantierelaties, moederstijlen, het belang van testosteron en recent ook de invloed van genen op bonobopersoonlijkheid werden of worden allemaal bestudeerd in Mechelen door wetenschappers uit binnen- en buitenland. De verworven kennis wordt gebruikt bij het beheren van het kweekprogramma. Nergens anders ter wereld is het zo makkelijk om al deze essentiële kennis zo compleet te verzamelen. Vanuit hun observatieruimte hebben onderzoekers immers een goed beeld op de groep bonobo’s die ’s ochtends op vraag zelfs urinestalen aanlevert. Daaruit worden hormonen geanalyseerd. Na het op punt stellen, kunnen de analyses gebruikt worden door andere onderzoekers die bijvoorbeeld bonobo’s bestuderen in Congo, waar de mensapen minder gemakkelijk te volgen zijn en zeker niet op vraag urineren.


Het belang van wetenschap voor mens en dier

Wetenschappelijk onderzoek met de daaraan gekoppelde wetenschaps-popularisering voor het grote publiek en jongeren in het bijzonder, speelt een belangrijke rol in de benadering van de KMDA om haar ultieme doelstelling te bereiken: het actief bijdragen aan en bevorderen van natuurbehoud. Daarvoor zorgt het CRC. Deze onderzoeksafdeling van ZOO Antwerpen en Planckendael verricht hoogstaand wetenschappelijk biologisch en diergeneeskundig onderzoek. Zo ondersteunen de onderzoekers diverse internationale kweekprogramma’s en de dagelijkse werking van de dierenparken.

Met dit onderzoek bevordert de onderzoeksafdeling niet enkel het welzijn van de dieren hier. Ze draagt bovendien bij aan de vooruitgang van wetenschappelijke zoölogische kennis en de bescherming van de dieren in de natuur en hun leefomgeving. De onderzoeksafdeling staat internationaal hoog aangeschreven en levert een effectieve bijdrage aan het behoud van bedreigde diersoorten zoals gorilla’s, chimpansees, monniksgieren en goudkopleeuwaapjes.

Er wordt nauw samengewerkt met wetenschappelijke instituten en universiteiten over de hele wereld. Op gebied van het aantal onderzoeksprojecten en wetenschappelijke publicaties behoort het CRC tot de top 10 van meest productieve en actieve dierentuinen wereldwijd. Voor een overzicht van alle onderzoeksprojecten van de onderzoeksafdeling kunt u terecht in het jaarverslag en op de website www.zooresearch.be


Vijfjarige samenwerkingsovereenkomst met het Onderzoekscentrum (CRC)

De ondersteuning van het wetenschappelijk onderzoek door minister Ingrid Lieten past binnen de doelstellingen en acties rond Wetenschap, Innovatie en Technologie van de Vlaamse overheid.
Vandaag ondertekent Ingrid Lieten in Planckendael de overeenkomst die vijf jaar samenwerking vastlegt. Met deze overeenkomst maakt de minister het voor de KMDA mogelijk de wetenschappelijk waardevolle projecten voort te zetten. Maar dat niet alleen. De onderzoeksafdeling CRC zal haar aandacht ook richten op de ontwikkeling van nieuwe innovatieve onderzoeksprojecten in samenwerking met Vlaamse en internationale wetenschappelijke instituten.
In de komende jaren zal de onderzoeksafdeling zich onder meer richten op het gebruik van de nieuwste technologieën in genetisch onderzoek. Daarnaast willen we nieuwe onderzoeksprojecten opzetten om onze kennis te vergroten over leerprocessen, cognitie en intelligentie van dieren en om de gevolgen van veroudering bij dieren te bestuderen. Dierentuindieren worden gemiddeld veel ouder dan dieren in de natuur met daaraan gekoppeld leeftijds-gerelateerde ongemakken.
Dat biedt mogelijkheden om nieuw onderzoek op te starten dat vooral van belang is voor het welzijn van dieren, en bovendien een grote relevantie heeft voor ons inzicht in de effecten van veroudering bij mensen.

Het bonobo -onderzoek kadert ook binnen de campagne ‘Richting Morgen’ waarmee wetenschap, technologie en innovatie toegankelijker gemaakt worden voor iedereen. “Het ‘levende labo’ in Planckendael, waar je wetenschappers met de bonobo’s aan het werk ziet, is voor jongeren een heel directe manier om in aanraking te komen met onderzoek. Zo maak je jongeren nieuwsgierig voor wetenschap”, zegt Ingrid Lieten.

De minister stimuleert ook de samenwerking met binnen- en buitenlandse universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstituten.


Toekomstplannen voor bonobo’s: de onderzoeksafdeling is ambitieus

Na twintig jaar zijn de wetenschappers nog lang niet uitgekeken op de bonobo’s. Wetenschap is altijd in beweging, en ook nieuwe onderzoeksmethodes bieden nog voor jaren onderzoeksmateriaal. Door het bestaande gebouw uit te breiden, zal ook de groepsgrootte in Planckendael kunnen toenemen. Dat betekent: meer coalities, meer competitie, meer moederstijlen en dus meer voer voor biologen, antropologen, psychologen en andere wetenschappers. In de toekomst wil de onderzoeksafdeling ook sterk inzetten op cognitief onderzoek bij de bonobo’s. Hoe leren bonobo’s? Hoe werken ze samen? Ook voor het onderzoek naar de gevolgen van veroudering bij mens en dier zullen de bonobo’s als modelsysteem bijzonder geschikt zijn. Wat zijn de effecten van veroudering op hun geheugen? Het zal dan ook niet verbazen dat Planckendael heel graag een voorbeeldfunctie wil bekleden.

Voor de onderzoeksafdeling is de bonobo een belangrijke symboolsoort, die een centrale rol inneemt in het beleidsplan voor wetenschappelijk onderzoek voor de komende jaren. Een soort waar een groot deel van het onderzoek ooit mee begon, waar internationale expertise mee werd opgebouwd, en waar onze verschillende onderzoeksvelden elkaar ontmoeten: zowel voor morfologisch-, genetisch-, gedrags- en conservatieonderzoek. Dat wil zeker niet zeggen dat de onderzoeksafdeling zich enkel en alleen met de bonobo’s bezighoudt. Maar ook in de toekomst zal de bonobo voor de onderzoeksafdeling een belangrijke pijler blijven voor het wetenschappelijk onderzoek. Onderzoek waarmee we streven naar topprestaties op wereldniveau.